З сумных высноў.
Народ — гэта не проста вялікая колькасць людзей.
Народ — гэта памяць.
Мова.
Рамяство.
Песня.
Свята.
Агульны жэст.
Спосаб вітацца, маўчаць, хаваць памерлых, радавацца, пячы хлеб, расказваць дзецям гісторыі і пазнаваць сваіх нават у чужым горадзе.
Народ складаецца з людзей.
З асобных твараў.
Лёсаў.
Сем’яў.
Галасоў.
Жывых унутраных светаў.
А маса — гэта іншае.
Маса — гэта нервовая чалавечая плынь, якую лёгка ўзбудзіць і гэтак жа лёгка напалохаць. Сёння яна гатовая падпарадкавацца любой відовішчнасці, слухаць любога крыкуна і пайсці за першым энергічным заклікам.
А заўтра тая самая плынь баязліва разбягаецца ад гучнага вокрыку выпадковага чыноўніка ў форме.
Чалавек народа памятае.
Чалавек масы рэагуе.
Чалавек народа яшчэ здольны марыць.
Чалавеку масы мары пастаўляюць спецыялісты па бачаннях.
Ён ужо не мае патрэбы ва ўяўленні.
Хтосьці ўяўляе за яго.
Баіцца за яго.
Ненавідзіць за яго.
Выбірае за яго, каго назваць ворагам, каго героем, што назваць праўдай, а што небяспечнай памылкай.
І тады любая няўклюдная бязглуздзіца, калі падаць яе дастаткова ўпэўнена як відавочную рэальнасць, раптам пачынае выклікаць агульную сімпатыю.
Не таму, што людзі дурныя.
А таму, што чалавек, які стаў масай, перастае быць уважлівым да ўласнай душы.
Ён ужо не пытаецца:
«Што я бачу?»
«Што я ведаю?»
«Што ўва мне адгукаецца?»
«Хто цяпер ува мне думае — я ці плынь?»
І гэта, сябры мае, самае сумнае.
Народ можна любіць.
З народам можна гаварыць.
Народ можна абудзіць.
А масу можна абудзіць толькі назад у чалавека...
